Robuustere immuniteit door voorouderlijke eetgewoontes

Een gezond verdedigingsmechanisme ontstaat niet zomaar. Het vormt zich door constante wisselwerking van spijsvertering, dieet en lichaamseigen afweer. Wetenschap op het gebied van micro-organismen en immuunreacties laat zien dat oude eetgewoonten vaak slimmer waren dan gedacht: wat je eet beïnvloedt hoe je weerstand reageert, mede dankzij vitamines, mineralen en natuurlijke verbindingen in rauwe of minimaal bewerkte voeding.

Onderzoek naar evolutionair geïnspireerde voedingspatronen helpt om deze band tussen maag-darmstelsel en afweersysteem beter te begrijpen. Veel mensen eten tegenwoordig meer verfijnde suikers en intensief bewerkte levensmiddelen. Daarnaast neemt het gebruik af van vezels die gisting veroorzaken, orgaanvlees, en gefermenteerd voedsel. Onderzoek wijst uit: wie veel onbewerkte producten eet, zoals vis, groente, fruit, noten of peulgewassen, heeft vaak minder tekenen van milde ontsteking dan mensen op een dieet vol met bewerkte stoffen.

Darm en immuniteit: het centrale knooppunt

Ruim twee derde van al onze afweercellen resideert in of nabij de buikorganen. Zo zit er veel lymfeweefsel in de darmwand, samen met cellen gespecialiseerd in het herkennen van gevaar. Terwijl deze barrière openstaat voor vitaminen en suikers, sluit ze schadelijke indringers buiten. Nij deze cardinale functies speelt de bacteriële diversiteit een sleutelrol. Wat en hoeveel er groeit, beïnvloedt hoe strak de verdediging is.

Hierbij is voeding van groot belang. Door bacteriën in de darm wordt vezels uit knolgewassen, groenten, fruit en ouderwetse graansoorten verteerd tot korteketenvetzuren. Een voorbeeld daarvan is butyraat. Deze stof helpt bij het behoud van een stevige darmslijmvliezen en reguleert tevens hoe immuuncellen reageren.

Uit een studie van Stanford bleek dat regelmatig eten van gefermenteerde producten (denk aan yoghurt of zuurkool) gedurende tien weken de variatie in darmbacteriën vergrootte. Daarnaast daalden diverse stoffen in het bloed die wijzen op ontsteking. Wanneer er meer en meer diverse soorten micro-organismen leven in de darmen, reageert het afweersysteem veelal stabieler en sneller.

Overal ter wereld speelt fermentatie al eeuwenlang een centrale rol in voeding. Zo at men in Europa zuurkool, terwijl kimchi populair werd op het Koreaanse schiereiland. In Japan had men miso en natto. Ethiopië kent het broodje injera als vast bestanddeel van maaltijden. Gefermenteerde cassave wordt in veel Afrikaans gerechten gebruikt. De Kaukasus kende rauwe kefir als onderdeel van de traditionele eetcultuur. Middels deze producten kreeg men met regelmaat levende micro-organismen binnen. Organische zuren ontstaan tijdens fermentatie. Ook vormen zich bioactieve verbindingen die de darmflora kunnen veranderen.

Micronutriënten en traditionele voeding

Traditionele voeding staat bekend om het rijke gehalte aan voedingsstoffen. Kruiden dragen bij tot weerstand, net als schaaldieren van nature doen. Organisch vlees levert concentraties aan vitamines die in bewerkt vlees niet worden gevonden. Eiwitten uit eieren ondersteunen lichaamsprocessen op een manier die vaak wordt onderschat. Runderbouillon bevat een veelheid aan stoffen die samenhangen met immuniteit.

Vitamine A

In de luchtwegen en darmen zorgt vitamine A voor stevige slijmvliezen. Die beschermende laag houdt schadelijke microben buiten het lichaam. Uit eigeel of lever wordt veel retinol opgenomen. Van alledaagse voedingsmiddelen bevat lever veruit de meeste hoeveelheid van deze vitamine. Wanneer het niveau in bloed stabiel blijft, reageren afweercellen adequater op indringers. Antistoffen worden dan ook efficiënter aangemaakt door het afweerstelsel.

Vitamine D

Via zijn werking als pre-hormoon beïnvloedt vitamine D zowel het aangeboren als het adaptieve afweersysteem. Op tal van cellen van het immuunsysteem komen receptoren voor voor deze stof. Alledaagse bronnen hiervan waren ooit onder meer levertraan, vislever, vette vis. Een samenhang tussen weinig vitamine D in het bloed en meer kans op infecties in de luchtwegen blijkt herhaaldelijk uit onderzoek.

Zink

Zink ondersteunt de groei én werking van witte bloedcellen. In het lichaam helpt dit sporenelement bij de celdeling, terwijl het ook betrokken is bij boodschappen die cellen uitwisselen. Daarnaast beïnvloedt zink hoe snel bepaalde eiwitten hun taak kunnen uitvoeren. Van alle voedingsmiddelen bevatten oesters veruit de meeste. Runderlever en -nieren zijn ook prima bronnen. Wanneer er te weinig binnenkomt via de voeding, reageert het afweersysteem vaak trager.

IJzer, selenium en koper

Gerechten zoals lever en schaaldieren zijn uitmuntende bronnen van ijzer, selenium en koper. Deze mineralen spelen cruciale rollen; selenium werkt bijvoorbeeld samen met beschermende eiwitten tegen celstress veroorzaakt door ziektekiemen. Terwijl ijzer nodig is om zuurstof te vervoeren, kan een onbalans de afweer verstoren. Zodra een infectie optreedt past het lichaam automatisch aan hoeveel ijzer er vrijkomt. Deze aanpassing (“hypoferremie van ontsteking”, “nutritionele immuniteit”) gebeurt via ingebouwde systemen die voorkómen dat bacteriën profiteren van overtollige mineralen.

Omega 3 vetzuren

Seafoods zoals vette vis, mosselen en oesters bevatten EPA en DHA. Deze vetzuren spelen een sleutelrol bij de aanmaak van stoffen die ontstekingen actief oplossen.

Ancestrale voedingsmiddelen met immuunrelevantie

Enkele voorbeelden van aloude producten die de warme belangstelling van immunologen genieten zijn de volgende.

• Bijzonder is hoe bottenbouillon suikerachtige eiwitten bevat die meehelpen aan het herstel van de maagwand. Bouwstoffen zoals glycine zijn essentieel gebleken voor stevige pezen. Proline speelt weer een rol in de opbouw van huid en kraakbeen. Tijdens lang koken komen deze verbindingen vrij uit botmateriaal. Bovendien ondersteunt deze bouillonsoort ook de spijsvertering. En niet onbelangrijk: deze stoffen versterken samen de darmslijmvliezen.
• Kefir of yoghurt: gefermenteerde zuivelproducten bevatten actieve bacteriën. Levende culturen zijn cruciaal.
• Gepekelde en gefermenteerde groenten zoals zuurkool, kimchi en augurken.
• Bessen bevatten veel stoffen die samenspelen met de darmbacteriën.
• In knoflook en uien zitten zwavelverbindingen die in labtests bacteriën remmen.
• Kurkuma heeft weer effecten op de ontstekingssignalering.
• Honing vind je al eeuwenlang terug op tafel, niet alleen om te eten maar ook om producten langer houdbaar te maken. Honing bevat vitamines, mineralen en enzymen (w.o. flavonoïden en fenolzuren) die cellen beschermen. Bovendien heeft het een bacterie- en schimmelremmende werking.
• Zeewier bevat flink wat jodium. Daarnaast zitten er ook speciale vezels in die bacteriën in de darm kunnen gebruiken als voedsel. Die stoffen breken af tot verbindingen met wezenlijke invloed op de spijsvertering.
• Zaden en nootjes. Hierin vind je zink, selenium samen met vitamine E.

Colostrum

Na de geboorte genieten kalveren van zoogdieren eerst colostrum. Reguliere moedermelk volgt later en verschilt qua opbouw sterk door specifieke componenten. De functie van colostrum is tweeledig: voeding en immuniteitsopbow. Dit laatste geschiedt door geconcentreerde antistoffen (immunoglobulinen IgA, IgG, IgM), witte bloedcellen en groeifactoren. Het effect is zogenoemde passieve immuniteit bij het kalf of kind; tevens wordt het darm-microbiota opgebouwd. Dit komt dan weer de groei te goede.

Conclusie

Een robuustere afweer werkt niet via één magisch bestanddeel: het komt voort uit een eetwijze vol diversiteit. Onderzoeksresultaten aangaande de darmflora, lichaamsreacties op letsel of indringers, en vitamines bevestigen deze visie. Een teruggreep op de voeding van weleer sluit hierop aan. Wat eeuwen geleden dagelijkse kost was, sluit vaak onverwacht goed aan op wat lichaamscellen nu meer dan ooit nodig hebben.